Interviews

Jeroen Brouwers

jb3

‘Hoe schitterend alles was toen ik er geen besef van had’

Jeroen Brouwers (Batavia, 1940) is waarschijnlijk de meest productieve schrijver van Nederland. Zijn oeuvre telt zo’n zestig boeken en is net zo omvangrijk als veelzijdig: romans, verhalen, essays, polemieken, brieven, toneelstukken. Drie romans gaan over zijn land van herkomst: Het verzonkene (1979), Bezonken rood (1981) en De zondvloed (1988). ‘Mijn heimwee betreft niet “Indië”, maar de tijd dat ik leefde zonder te denken, ik heb heimwee naar wat in mijzelf verloren is geraakt en waarvan ik zelf niet precies meer weet wat het is geweest.’

Jeroen Brouwers patrieerde, zoals hij dat noemt, op zijn zevende met zijn ouders, broers en zus naar Nederland. Maar in Nederland, zegt hij, heeft hij zich van het begin af aan niet thuis gevoeld.
Ik neem de trein naar Maastricht om met hem te praten. Hij woont er een half uur vandaan, net over de grens, op het platteland van Belgisch Limburg. ‘Ik wil achter het behang wonen, aan de buitenkant van de maatschappij, afgezonderd, monnikachtig, ver weg, het liefst onvindbaar’, zegt Brouwers. Onvindbaar, dat is het woord dat hem misschien wel het beste typeert. Uit zijn boeken spreekt een ‘verlangen om er niet te zijn’. Het lijkt alsof hij in alles wat hij doet, probeert te vluchten uit de werkelijkheid zoals wij die kennen. ‘Ik droom mijzelf. Ik ben niet echt gebeurd,’ schrijft hij in Het verzonkene.
Ik ontmoet Jeroen Brouwers op het station van Maastricht en we lopen samen naar een hotel aan de overkant. Hij heeft een mooie stem, een tenor als je het mij vraagt. Zijn ouders lazen Tong Tong vroeger, weet hij nog. ‘Dat werd altijd met gejuich binnengehaald.’ Het zou een aangenaam gesprek worden, waarin hij van tijd tot tijd informeert of het wel de moeite waar is wat hij allemaal vertelt: ‘Heb je er iets aan, aan dat gelul van me?’

‘Mijn grootvader van moederkant was geloof ik beroepsmilitair. Hij moet bij de muziekafdeling gezeten hebben, want hij was componist en uitvoerend musicus. Toen ik hem kende, als kleutertje, heel vaag in de verte, zal hij wel met pensioen zijn geweest. Ik denk dat hij via het leger in Indië terecht gekomen is. Er zijn ook muziekstukken van mijn grootvader gedrukt. Ik heb er een paar. Veel liederen en missen van hem – mijn wortels zijn katholiek – zijn voor de kerk geschreven en die worden nog altijd uitgevoerd in Indonesië, op dit moment. Ik bezit een ouderwetse geluidband met door hem uitgevoerde liederen. Hij schreef die liederen op Latijnse teksten en die zijn vertaald in het Indonesisch. Ik heb moeite gedaan om meer over hem te achterhalen, maar nooit heeft iemand van Leo van Maaren gehoord. Toch moet hij een plaatselijke vermaardheid geweest zijn. In de kathedraal van Batavia werden zijn werken uitgevoerd, hij dirigeerde zelf en zat achter het orgel. Enfin, dat heb ik allemaal beschreven in Het verzonkene.  Dat wat daarin staat, is allemaal authentiek, en het spijt me zo dat hij niet terug te vinden is.’

 

‘De “Wieniawski van Java”. Hij is in de mist van de tijd, die met geen uurwerk valt aan te duiden of te meten, verdwenen.’(Het verzonkene, bladzijde 67). ‘Hij was een opvliegende, moeilijk benaderbare man, maar snel ontroerd en sentimenteel. “Hij leefde voor zijn kunst”. De beo was het  enige levende wezen waarmee hij kon praten zonder dat hij er ruzie mee kreeg.’(bladzijde 78)

 

‘Mijn moeder zei dat ik qua karakter sprekend op haar vader lijk. Zo herinner ik mij hem ook. En gek genoeg: hem zie ik nog. Hij ging weg toen ik twee of drie was, toen werd hij naar het kamp getransporteerd. Ik zie dat nog. En ik ruik hem nog. Hij kon je zo stevig vastpakken, die dikke man.

 

Zeefdruk van Joost Veerkamp bji de luxe editie van De zondvloed (uitgegumde fragmenten). Met dank aan de heer G.J. Keizer

Hem zie ik nog, en mijn grootmoeder ook, de moeder van mijn moeder, met wie ik in het kamp gezeten heb. Dat zijn, om het cliché te gebruiken, onuitwisbare herinneringen. Misschien omdat ik zo op hem lijk. Ik heb dat vaak van mijn ouders gehoord. Volgens mij was hij een vriendelijke, goedwillende man, maar werd hij niet begrepen. Als hij weer zo’n bui had, dan trokken ze hun schouders op: Ach, laat hem maar. Maar mijn grootmoeder had hem goed door, die hield veel van hem. Ze hadden geloof ik wel een goed huwelijk.’

 

‘Voor mij is dat “Indië” een droomland geworden, een land waar ik in een vorig leven ben geweest.’ (Het verzonkene, 8) 

‘Mijn grootmoeder. Hoe die in Indië terecht is gekomen, weet ik eigenlijk niet. Of die daar al zat? Ik weet het verdomd niet. In ieder geval is mijn moeder in Amsterdam geboren, tijdens een verlof van mijn grootouders. Mijn moeder is in Indië opgegroeid en er pas na de oorlog weggegaan. Ze sprak Petjoh en zag er ook Indisch uit, ze had de teint van Indische mensen.
Mijn vader, die zal in de jaren dertig, vroeg in de jaren dertig, zomaar naar Indië zijn vertrokken. Zoals zo veel mensen dat deden, uit zicht naar avontuur, omdat ze genoeg hadden van Holland; Indië, dat moet een paradijs zijn. Daar leerde hij mijn moeder kennen, enzovoort.
Maar dit is voor het eerst dat iemand mij dat vraagt. Hoe zijn ze daar terechtgekomen, mijn grootouders? Ik weet het niet.’

 

‘Ik hoor de stemmen van mijn ouders, zoals die ooit hebben geklonken, in de stilte van de avond, voor of na enig uur, ergens, in een ander bestaan, in een andere wereld.’ (Het verzonkene, 127)

 

‘Mijn ouders zijn gehuwd in ’29. Mijn vader ging in ieder geval naar Indië met een boekhouddiploma. Dat is in mijn bezit. Hij heeft gewerkt bij een architectenbureau. Als ik mij niet vergis, heette dat bureau Fermont-Cuypers. Daar heeft hij het lang volgehouden.
Zoals dat ging in die jaren werd hij snel welgesteld. Hij had een goed inkomen. We woonden in een huurhuis aan de Tjemaralaan 21 in Batavia, maar we hadden ook een huis in Buitenzorg. Hij bezat een auto, “ons pa”, in die jaren al.
Het gezin breidde zich zeer snel uit – katholieke mensen, he, dus het gezin moest groot zijn. Voor mij zitten twee broers en een zus, waarvan een broer is gestorven, en na mij is er nog een broertje gekomen. Die is na de oorlog in Balikpapan geboren. Er zijn ook een paar miskramen geweest en sterfgevallen.’

 

‘Er zijn miljoenen moeders op de wereld en maar een ervan is de mijne’ (Bezonken rood, 10)

 

‘Mijn moeder, zus, oma en ik kwamen via Kramat in Tjideng terecht, mijn broers in Tjimahi en mijn grootvader weer ergens anders, in Semarang of zoiets – ik weet het niet. Mijn grootouders zijn in het kamp gestorven. Mijn moeder was heel heldhaftig in het kamp. Zij streed als een leeuwin voor ons. Dat zal ik wel getuigen van haar. Maar toen ze mij later in Nederland die kostschool aandeed; dat vond ik verraad van haar. Wij waren toch samen de internering doorgekomen? Wij blijven solidair met elkaar, he? Dat zeiden we telkens tegen elkaar. Maar door die kostschool is het nooit meer echt goed gekomen tussen ons.
Als ik hoor dat iemand dood is uit mijn nauwe kring, dan krijg ik altijd een beeld door. Doorgaans hem of haar op zijn best: dat was ‘m! Toen ik aan de telefoon hoorde dat mijn moeder was overleden, kwam ook niet het beeld van mijn moeder, dus de persoon, in mij terug, maar gek genoeg Indië, en wel de kamp-periode. Toen waren wij het dichtst bij elkaar. Zij bewust, ik onbewust. Dat beeld kreeg ik door en toen dacht ik: en nou ga ik hem schrijven ook, Bezonken rood. Ik meen dat het boek meer over mijn moeder gaat, dan over mij.’
Een kampsyndroom of zo, dat heb ik niet. Nee. Ik heb ook nooit geflirt met mijn leed. Dat is mij overkomen, ja, zoals een kind van drie, vier, vijf het leven nu eenmaal ervaart. Je vraagt je niks af. Alles is doodgewoon op die leeftijd. Ik heb daar geen tik aan overgehouden. Ik ben niet getraumatiseerd. Als ik het wel ben, dan door die kostscholen.’

 

‘Wij zouden na het kamp weer allemaal bijeen zijn en teruggaan naar ons huis met het zwembad in de tuin, onaangeraakt, onsterfelijk, en zonder dat wij ons ooit iets van de Jappenkampen zouden herinneren.’(Bezonken rood, 47)

 

‘Het hele gezin was dus verstrooid en door een wonder is het herenigd. Het was mijn vader niet toegestaan terug te keren naar Java en hij strandde op Borneo. Wij zaten op Java en opeens bereikte ons het bericht dat mijn vader nog leefde en die meldde: ik zit op Borneo, in Balikpapan, ik kan niet verder. Wij met z’n allen naar Balikpapan. Ik was toen een jaar of zes. Hij heeft de atoombom zien ontploffen. Hij zou er een paar dagen van blind zijn geweest en  hij hield er een rare wrat aan over, aan z’n oog, zo groot als een ei. Zijn oog zat helemaal dicht. Dat weet ik nog. Ik was bang van hem toen ik hem voor het eerst weer zag. Ik kende die man niet, dus ik zei: Dag, meneer.
Bovendien was hij zo mager als een skelet. Nauwelijks kleren aan zijn leef. En dan ook nog die wrat.’

 

‘Al kan men de tijd beschrijven als verleden, heden, toekomst, of nog anders, aan de tijd zelf verandert daardoor niets,- de tijd is een cirkel en wij lopen aan de binnenkant daarvan in het rond. Alles gaat voorbij en toch gaat er nooit iets voorbij’ (De zonvloed, 610)

 

Daar, in Balikpapan is mijn Indië-tijd echt begonnen. Ik ben er wel geboren, in Batavia, maar ja, heel snel werd het oorlog, verdwenen we in het kamp en dat vond allemaal weliswaar in Indië plaats, maar echt het Indische leven, de atmosfeer, de cultuur, die ken ik niet. En na de oorlog in Balikpapan – ik ben daar geweest van zeg maar ’45 tot ’47 – dat was het oude Indië niet meer, dat was een chaos, een plat gebombardeerd dorp, dat bestond uit uitgebrande olietanks. Dus wij leefden daar in van die Australische hutten, gemaakt van golfplaten. Later werd er een huis gebouwd op palen, volgens Borneose traditie. Dat was een soort langgerekte loods dat werd bewoond door verschillende gezinnen. Die hut werd de bangsal genoemd. Je had totaal niets meer, geen hemd meer aan je lijf en geen bord meer om van te eten. Niks. Wij aten uit van die legertinnetjes, weet je we, met zo’n uitklapbaar handvat. En wat we aten daar? Corned beef. Dag in, dag uit corned beef. Dat kregen we van de Australiërs, denk ik, of van de Engelsen, die ook die geribbelde huizen meebrachten. Verder herinner ik mij van het huishoudelijk bestaan nauwelijks iets. Maar dat vraag je je als kind ook niet af, hoor.’

 

‘Leef je nog, als ik dit later zal opschrijven, als ik schrijver ben geworden en ik mij jou niet meer herinner, maar nog wel weet dat je er ooit was?’(De zondvloed, 336).

 

‘Wat ik me wel herinner, dat is het vrijgevochtene van het leven daar in Balikpapan. Dat is vrij authentiek in De zondvloed terechtgekomen. Achter ons huis begon in letterlijke zin het oerwoud, de oetan. Het krioelde, barstte, het miegelde er van de apen. Voor een kind is dat toch prachtig? Prachtig. Ondernemingen, he? Je ging het oerwoud in – wat niet mocht natuurlijk van je ouders – en je ontdekte er van alles.
Eigenwijs, niet bang. Natuurlijk niet. Waarvan? En inderdaad vond ik daar een huis dat daar ooit gestaan had. Dat was vervallen, dat was een ruïne. Helemaal overwoekerd met groen. En dat werd mijn schrijfhuis. Exact zoals in De zondvloed staat. En daar stond inderdaad een stalen bureau. Ook  helemaal verroest en vervallen. Daar zat ik onder en schreef ik mijn Vliegenboek. Het is echt zo. En ook dat vriendinnetje – ze heet tikoes in het boek, maar in het echt Melati – ook zij is echt. Natuurlijk zwaar geromantiseerd, omdat het al jaren na dato is geschreven en je wil er een romantische vleug aan geven. Dat vriendinnetje… wat zal er van haar geworden zijn? Zij kwam uit Balikpapan, uit een kampong – waar ik ook niet mocht komen, natuurlijk, en niettemin kwam.’

 

‘Later: dat is daar in mijn leven dat ik nog maar bijna uitsluitend heimwee heb, en mijn “herinneringen” louter blijken te bestaan dankzij de woorden die ik ervoor kies, de beschrijvingen die ik ervan geef en de verbanden waarin ik ze plaats.’ (De zondvloed, 505)

 

‘Je ziet, mijn relaas is beknopt. Ik heb het gezien en ik heb het geroken, dat wel, dat ben ik nooit vergeten. En ik heb natuurlijk veel gehoord van mijn ouders, van mijn ooms, tantes, familieleden, die kwamen allemaal uit Indië, allemaal na de oorlog in Nederland terechtgekomen. Die praatten over niets anders dan Indië, dus ik heb daar het mijne van gebruikt. En ik heb veel gelezen. Ik ken de hele Indië-literatuur wel hoor, en daar haal je natuurlijk ook een heleboel uit. Dat vermeng je met je eigen herinneringen of dat wat je meent dat je herinneringen zijn.’

‘Ja, ik vraag mij wel eens af wat er van mij terecht gekomen zou zijn als alles niet gebeurd was en ik gewoon in Indië zou zijn gebleven. Ik denk dat ik harmonischer zou zijn geworden. Ik wil absoluut niet romantiseren en ik spreek ook niet uit heimwee of zo, maar zodra ik in Holland was als jongetje van zeven of acht jaar, wist ik: dit is mijn land niet! Ik heb mij hier ook nooit op mijn plaats of op mijn gemak gevoeld.
Het zit ‘m er natuurlijk doodgewoon in dat ik daar een vrijgevochten jonge aap was die zijn gang kon gaan. Geen controle. Dat was Indië: licht en vrijheid. Een grote, vriendelijke moeder, die je vastpakt en je knuffelt. Terwijl in Holland natuurlijk alles een en al corset is en regeltjes en betutteling en… Ik denk dat dat het voornamelijk is geweest. Ja, dat corset, die regeltjes, die dril, die kwam over mij toen ik heel kort nadat ik aankwam, op een katholieke kostschool werd geplant, en daar godverdomme tot mijn zeventiende heb gezeten’.

 

‘Het verschrikkelijke heimwee en het verlangen naar hij weet niet wat. Het niet te definiëren verdriet, dat vele keren groter is dan hijzelf, alsof datgene waarnaar hij verlangt al voorbij is.’(De zondvloed, 313)

‘In Het verzonkene wordt Indië voorgesteld als het paradijs. Daar bedoel ik eigenlijk niet echt Indië mee, maar de kleutertijd. En met name de kleutertijd van voordat je kon praten. Zodra je gaat praten, zodra je taal gaat ontwikkelen en gebruiken, begin je je bewust te worden van de dingen. Daarvoor nog niet en daar gaat Het verzonkene over. Dat had zich ook in Paraquay kunnen afspelen. Verder heb ik die Indië-boeken geschreven om na te gaan of dat Indië op een of andere manier van invloed is geweest op mijn latere leven. En dat is natuurlijk zo. Maar ik ben niet zozeer een man van twee werelden, hoor. Ik leef niet met heimwee. Wat heb ik in dat land te zoeken? Alles wat je denkt te zullen vinden, is er niet meer.’

 

Tekst: Geert Onno Prins

Foto’s: Katell Bertrand