Nieuws

Benoem bersiap en praat erover voor wederzijds begrip

Vanaf vrijdag 11 februari is de tentoonstelling Revolusi! Indonesië onafhankelijk open voor publiek. In tegenstelling tot eerdere berichtgeving in de media wordt de term bersiap wél in de expositie gebruikt. Een goede beslissing vindt tekenaar Peter van Dongen. Sinds de verschijning van zijn beeldverhaal Rampokan, dat zich afspeelt tijdens de koloniale oorlog die Nederland uitvocht in Indonesië (1945-1949) komt hij regelmatig in Indonesië. Tijdens gesprekken met collega’s en studenten ontdekte hij dat de bersiap daar niet algemeen bekend is. Reden te meer om het woord te gebruiken.

Door Peter van Dongen

Voor de Indonesische vertaling van Rampokan ben ik sinds 2005 regelmatig in Indonesië geweest om mijn boek te promoten. De meest opvallende bijval daar is altijd de waardering vanwege het Nederlands perspectief, dat daar amper bekend is. Op festivals en dergelijke vertel en geef ik uitleg over wat mij heeft bewogen om dit boek te maken. Ook over de bersiapperiode. Niet beschuldigend, maar naar de feiten, de dingen die toen zijn gebeurd, hoe pijnlijk ook. En wederom opvallend dat mijn toehoorders deze geschiedenis vaak onbekend blijkt. Sterker: voor de tweede druk van Rampokan uit 2014 had de Indonesische vertaler 'Bersiaaap!' (Wees paraat!) vervangen voor 'Serbuuu!' (Aanvallen!). Niet uit kwade wil, maar ze wist niet wat bersiap betekende, terwijl het toch echt Indonesisch/Maleis is. Dat geeft wel aan hoe het woord in Indonesië leeft.

Uit Rampokan: De Indonesische vertaling in 2005

 

Uit Rampokan: De Indonesische vertaling in 2014

 

Stereotypering
Hoe anders dat is in Nederland werd duidelijk toen gastcurator Bonnie Triyana liet weten dat de samenstellers van de tentoonstelling Revolusi! in het Rijksmuseum het woord 'bersiap' niet zouden gebruiken, omdat ze de term voor deze gewelddadige periode tijdens het ontstane machtsvacuüm van vlak na de Japanse capitulatie in Indonesië, racistisch vinden. In een opiniestuk in NRC Handelsblad stelde hij dat bij de term 'bersiapperiode', die gebruikt wordt door de Nederlanders die deze periode meemaakten, het beeld opdoemt van een bezeten meute Indonesiërs die willoze burgers aanvielen en daarmee met dit woord een racistisch beeld in stand houden. Een stereotypering van de 'altijd primitieve, ongeciviliseerde Indonesiër'.

Hij voert verder nog meerdere redenen aan waarom dit woord van weinig belang is, omdat vanuit Indonesisch perspectief voor deze periode van excessief geweld vele andere Indonesische termen worden gebruikt, vaak lokaal per streek. Met andere woorden: waarom voor dit tijdvak dan per se het woord bersiap?

Wraakoefening op kolonialisme
Goed, ik kan met het laatste enigszins meekomen, taal is immers onderhevig aan veranderingen, al blijft het een kwestie van het gekozen perspectief. Maar door 'bersiap' te bestempelen als racistisch tovert Triyana wel heel snel de racismekaart uit de hoge hoed. Te gemakkelijk wat mij betreft. Zeker wanneer je weet dat door toedoen van deze Indonesische strijdgroepen naast (witte) Nederlandse voornamelijk vele duizenden Indo-Europese, Molukse, Chinese (over etnisch geweld gesproken) en ook Indonesische slachtoffers vielen, omdat zij verdacht werden van samenwerking met de Nederlanders. Natuurlijk was dit vaak ook het geval, al is het niet allemaal zo zwart/wit of bruin/wit zoals gesteld.

Wanneer ik dit in Indonesië vertel is het uiteraard altijd vanuit het perspectief van 300 jaar kolonialisme, gestoeld op een systeem van apartheid met alle kwade gevolgen die het voor de Indonesische bevolking heeft gehad. Dat je de bersiapperiode niet anders kunt zien dan een wraakuitoefening als gevolg op dat kolonialisme en ook uit angst dat de Nederlanders weer de macht terug wilden verkrijgen – wat inderdaad ook het geval bleek – valt zeker te begrijpen.

Maar voor de slachtoffers die dit hebben meegemaakt en deze periode dan ook hebben benoemd naar de strijdkreet (Wees paraat) die de Indonesische groepen hanteerden, klinkt het absurd en vergezocht om nu als racistisch te worden bestempeld. Want dat is wat Triyana in feite zegt. Dat hij moeite heeft met het beeld dat de term bersiap oproept van de primitieve Indonesiër als dader begrijp ik ook, want het is absoluut geen fijn beeld. Uiteraard heeft men het dan niet over alle Indonesiërs, zeker niet, maar het is wel zoals het was.

Dus benoem het gewoon, praat erover voor wederzijds begrip. Er meteen bij gezegd dat Triyana en het Rijksmuseum dit beeld ook helemaal niet ontkennen, zoals sommigen beweren, en beloven dat deze ook in de expositie te zien zal zijn. [Wat inderdaad het geval is – redactie] Maar waarom dan tóch het vermijden van het woord?

Agresi Militer
Draai het even om: een Nederlandse gastcurator van eenzelfde soort expositie in Jakarta neemt aanstoot aan de Indonesische term Agresi Militer, militaire agressie, dat staat voor de koloniale oorlog die wij in Nederland tot nog voor zeer kort eufemistisch de politionele acties noemden, – over effectief verbloemen gesproken! Zou hij de wens uiten Agresi Militer als term te schrappen, omdat het te stigmatiserend zou zijn voor de Nederlanders, hij zou vierkant uitgelachen worden, hoon zal zijn deel zijn en terecht! Hoe durft hij als voormalige kolonisator!

Oorlogen, gebeurtenissen worden altijd vanuit verschillende perspectieven bekeken: vanuit winnaars, verliezers, vluchtelingen en in de loop der jaren kunnen deze gezichtspunten veranderen uiteraard, en daar moet men altijd open voor staan. Maar om zo snel de racismetroef te trekken is pijnlijk. Dat bersiap bij de ene groep niet gangbaar is, betekent niet dat het een andere groep belet deze te gebruiken. En toch koos het Rijksmuseum er aanvankelijk voor om het woord te vermijden, want ja, je wil in deze tijd als voormalige kolonisator natuurlijk niet te boek staan als racistisch.

Daarmee ontnam het museum een aanzienlijke deel van de Indische gemeenschap en die van de Molukkers in Nederland een term die hen heeft gevormd en voor hen van belang is. Voor hén, want laten we wel wezen: net als in Indonesië kent de gemiddelde Nederlander hier ook echt niet het woord bersiap of überhaupt het globale verloop van deze Nederlands-Indonesische geschiedenis, maar dat is een andere discussie. Je kunt dus eigenlijk stellen dat Bonnie Triyana ook iets goeds heeft gedaan: dankzij zijn inspanning heeft de term én de expositie alleen maar aan betekenis en bekendheid gewonnen nu het de afgelopen dagen overal in de media is besproken. Zou dit de reden zijn, want die racismekaart, het is me te gezocht.

En o ja: het woord 'Bersiaaap! werd in de herdruk van de Indonesische vertaling van mijn boek uit 2019 gewoon geplaatst... geen probleem.

Uit Rampokan: de Indonesische vertaling in 2019

 

In 2004 interviewde Moesson Peter van Dongen over zijn tweeluik Rampokan waar hij veertien jaar aan werkte. Lees het interview in ons digitale archief op moesson.com.