Interviews

In gesprek met Willem Nijholt

Willem Nijholt_LOW RES

Na de acteur Willem Nijholt, is er ook de schrijver Willem Nijholt. Vijf jaar na zijn literaire debuut komt hij met een tweede boek: Een ongeduldig verlangen. Herinneringen.

 

Door Ricci Scheldwacht / fotografie Armando Ello

 

'Adoe adoeh
Ik ben zo moe
Ga maar naar een ander toe’

Schalks klinkt de Indische tongval van Willem Nijholt door de Roode Bioscoop in Amsterdam, waar hij zojuist voor Moesson is gefotografeerd door Armando Ello. Soepel poseerde hij voor de fotocamera, als toegift bij een interview van ruim een uur, waarin hij onvermoeibaar van de ene naar de andere anekdote hopte, van hilarisch naar heartbreaking en weer terug.

Willem Nijholt. Toneelspeler. Entertainer. Comédien. Op zijn Frans. Want dat doet hem zoveel meer recht dan het Nederlandse komediant. Net zoals, wanneer hij aan het woord is, eerder het Franse woord causeur zich aandient dan zeg maar het Hollandse kletsmajoor of kwebbelkous. Al schrijft hij in zijn laatste boek hoe geweldig hij kan rebbelen.

Dan kan het gebeuren dat voor het interview goed en wel is begonnen hij een anekdote opdist over het Friese woord voor pindakaas. Dat zit namelijk zo. Toen hij en zijn vriend Ben een huisje hadden in Friesland, kregen ze van de buurvrouw een woordenboek met de boodschap: hier spreken wij Fries. Ze hadden zich maar aan te passen. Enfin. Toen hij bij de kruidenier in zijn allerbeste Fries om nútjessmoar vroeg, zegt de vrouw achter de toonbank: ‘O, wij zeggen gewoon pindakaas hoor.’

Willem Nijholt (Gombong, 1934): ‘Ik heb dat woordenboek direct weggekieperd.’

Een ongeduldig verlangen luidt de titel van zijn tweede boek, dat onlangs uitkwam bij uitgeverij Querido. Vijf jaar nadat zijn brieven aan Hella Haasse werden gepubliceerd onder de titel Met bonzend hart, bestendigt hij zijn schrijverschap. Zijn eersteling bleek allerminst een onehitwonder.

Willem Nijholt. Auteur. Schrijver. Rasverteller. Die schrijft zoals hij vertelt. Associatief. Beeldend. Empatisch. Met veelvuldig gebruik van onomatopeeën, zoals de benaming luidt van de stijlfiguur waarbij klanken worden nagebootst. Of gewoon op z’n Indisch gezegd: met veel djedoer-djedar, ketjing-ketjing, srèt-srot-srèt-srot.

Zijn moeder leerde hem lezen en schrijven in het jappenkamp. Acht jaar oud was hij toen hij met zijn moeder, zijn oudere broer Jantje en zusje Ria naar het interneringskamp werd afgevoerd. Weg uit hun huis in Soemenep op Madoera. Zijn vader, die sergeant-majoor was bij het KNIL was al opgepakt om dwangarbeid aan de Birma-spoorlijn te verrichten. Zijn moeder had in allerijl nog wat boeken en stripboeken mee kunnen nemen. Alleen op de wereld, Flash Gordon. ‘Ik was verliefd op Flash Gordon, al wist ik nog niet wat verliefd zijn was’, zegt hij, terwijl het lijkt alsof hij weer terug is in zijn kindertijd.
Hij herinnert zich nog heel veel over vroeger. Tot in detail. ‘Als kind heb ik in twee culturen geleefd. Mijn ouders spraken Hollands met elkaar, maar met het personeel zat ik heerlijk Maleis te omongen. Dat ging vanzelf. Ik denk dat daar een basis ligt van mijn schrijven: opletten, goed kijken, je bewust zijn van je omgeving. Onze bedienden, ze zien er anders uit. Ze ruiken anders. Ze zoenen anders. Mijn moeder gaf mij klappende zoenen, de baboe wreef heel zachtjes met haar neus over mijn gezicht.

Ik ben altijd een oplettend kind geweest. Met een grote fantasie. Maatje had een prachtige heg van rode kembang sepatoe en ik had gehoord dat er een elfje in die kembang sepatoe woonde. Urenlang heb ik naar dat elfje gezocht. Tot groot verdriet van de kebon, die wij Popeye the sailorman noemden, omdat hij net zo uit zijn ogen keek. Die heg was zijn trots. En nu was de tuin bezaaid met allemaal rode blaadjes van de kembang sepatoe. Een zee van bloed!’ Als Willem Nijholt dit vertelt is hij weer voor even de kleine Willi, maar ook zijn moeder, de baboe én Popeye, de kebon.

Hij gaf zijn boek een motto mee dat hij vond in het magistrale De Thibaults van de Franse schrijver Roger Martin du Gard:

‘Als je de weg terug wilt lopen heb je de kans dat je verdwaalt in een doolhof van gedachten, onzekerheid en angst zonder de oorsprong terug te vinden.

Dapper voorwaarts dus.’

En het moet gezegd. Moedig is het zeker zoals hij zonder schroom het doolhof van zijn herinneringen ingaat. ‘Ik lig na te denken in bed, ik loop na te denken op straat. Maar ik heb nu echt wel een opschrijfboekje nodig om wat me te binnen schiet meteen vast te leggen, want anders vergeet ik het weer, al dat vind ik dat aanstellerig, zo’n opschrijfboekje. Ik heb een collega gehad, die altijd met een notitieboek rondliep. “Ik ga een boek schrijven”, galmde hij dan. Ik heb het nooit gezien, het is nooit uitgekomen. Ik dacht: ik sla het wel op in mijn geheugen, maar de laatste jaren gaat dat moeilijker. Ik ga vergeten. Ik krijg gaten in mijn zolder.’

In zijn boek beschrijft hij zijn brein als een pruttelend bordje havermout onder zijn schedeldak. De vermoorde onschuld spelend: ‘Maar als je de hersenen ziet, dan zién die er toch ook uit als een bordje havermout?!’

Veel van de herinneringen waarover hij schrijft zijn pijnlijk en intens verdrietig. Hartverscheurend is het verhaal over hoe hij onderweg op de boot naar Nederland, samen met zijn broer en zusje in de steek wordt gelaten. Omdat hun moeder doodziek in de ziekenboeg van de Oranje ligt, moeten hij, zijn broer en zijn zusje alleen in Attaka van boord om hun winterkleding te passen. ‘Tweedehands kleding voor berooide repatrianten. Ontheemden.’ Bezorgd dat haar kinderen door Arabieren ontvoerd zullen worden en als kindslaven verkocht, laat zijn moeder een verpleegster beloven op hen te letten. Maar als iedereen in Attaka van boord gaat, laat de verpleegster de kinderen aan hun lot over voor een Engelse soldaat. ‘We werden vergeten overgeslagen in de steek gelaten en verraden!’ schrijft hij. ‘Zó voelde dat. Verraden.’ Een bewaker bij de loopplank ziet wat er gaande is, maar doet niets. Het hulpeloze gezicht van de man staat hem decennia later nog altijd scherp voor de geest. Willi, Jantje en kleine Ria durven in Attaka niet van boord te gaan en komen zonder warme winterkleding in het ijzigkoude Holland aan.

In zijn boek vertelt hij het nog droeviger, nog beeldender en nog onderhoudender om vilein aan het adres van de verpleegster toe te voegen: ‘Fiet, dan wens ik je met terugwerkende kracht een rotleven toe en veel verdriet om jouw eventuele kinderen, later.’

Hij weet het, zegt hij. ‘Het is niet goed om zulke wraakgevoelens te koesteren. Te erg. Maar toch doe ik het.’ Hier spreekt de Willem Nijholt zoals tijdens de Indië-herdenking op 15 augustus in 2007 bij het Indisch Monument in Den Haag. Getergd. Zijn ogen spuwden vuur en zijn stem geselde zijn gehoor toen hij vertelde waarom hij Japan nooit zal vergeven. Ook nu hij 82 is, staat hij nog altijd vierkant achter zijn woorden van toen: ‘Ik ga geen volk vergeven dat mijn moeder in elkaar heeft geramd. Buigen voor de jap. Knulletjes van net twintig waren het. Mijn moeder heeft na het jappenkamp veertien jaar lang in de verrotting geleefd. Altijd mankeerde er iets, altijd bloedde haar benen, altijd spatte er aders kapot. Ze is maar 54 geworden. Wat vergeven? Zij hebben ons nooit om vergeving gevraagd. Je gaat toch niet vergeven als niemand om vergeving heeft gevraagd?’

Daar, bij het Indisch Monument, liet hij zijn gehoor voelen hoe het geweest moest zijn om onder de Japanse bezetting te hebben geleden. Zoals de film Unbroken ook de vernedering voelbaar maakte door de onmenselijke gruwelijkheden waaraan de Japanners zich schuldig maakten onverholen in beeld te brengen. ‘Die film zou ik graag gezien willen hebben’, zegt hij. ‘Maar ik durf niet.’ Toen hij Merry Christmas, Mr. Lawrence zag met David Bowie in de hoofdrol, ergerde hij zich kapot. ‘Veel te geromanticeerd.’

Eenmaal in Holland trokken ze in bij zijn Duitse oma die in Millingen bij Nijmegen woonde. Anna Katharina Zimmermann uit Kleve. Opoe noemt hij haar. Een ondernemende vrouw. Twee keer getrouwd, twee keer weduwe geworden. Moeder van zes kinderen. Een prachtmens. Opoe woonde bij de nonnen in een klooster, waar hij de eerste jaren van zijn nieuwe leven in Nederland zou doorbrengen. In Millingen waren de zwervertjes uit Indië al snel een bezienswaardigheid. ‘Jullie komen uit Indië, waarom zijn jullie dan niet zwart?’

In Moesson vertelde hij vijf jaar geleden al over de verwarring of hij nu wel of geen Indische jongen is. Dat komt door Wies van Maarseveen. Die zei tegen hem: ‘Willem, je bent gewoon een Indische jongen. Punt.’ En daar is hij in meegegaan, omdat hij zo graag petjoh praat. Al sputterde hij nog wel een beetje tegen: ‘Wies, mijn moeder komt uit Gelderland, mijn vader uit Overijssel.’ Dat zijn vader op een Indo leek, komt waarschijnlijk omdat er tijdens de Tachtigjarige Oorlog in Overijssel veel Spanjaarden zaten, die over plaatselijke bevolking uitwaaierden.

‘Ik ben in Indië geboren. Dat is het enige. Dus ik ben een totok. Als totoks lang in Indië wonen gaan ze er Indisch uitzien en zo klinken. Dat gaat aan je hangen, dat kruipt in je.’

Elf jaar was hij nog maar toen hij naar Nederland kwam. Maar altijd weer komt hij uit bij zijn jeugd in Indië. Als hij vertelt over zijn schooltijd in Nijmegen. Als hij schrijft over zijn eerste ervaringen op het gebied van de liefde. Zelfs als het gaat over zijn carrière aan het Nederlandse toneel. Daarover kan hij nog wel een boek schrijven en dat gaat hij binnenkort waarschijnlijk ook doen, nu hij daartoe steeds vaker door anderen wordt aangespoord.

Hij was al in de twintig toen hij op de toneelschool kwam en hij uit de kast durfde te komen. Dat hij op mannen viel, wist hij al veel langer. ‘Ik kon wel door de grond zakken als mijn familie grapjes over flikkers maakte. Vreselijk. Van die verschrikkelijke moppen, waar iedereen aan tafel om gierde, terwijl ik dacht: O, god, zo ben ik ook.’
Toen hij het zijn moeder vertelde, zei die alleen maar: ‘Och kind, dat doen Arabieren toch alleen?’ Verder werd er niet meer over gesproken. ‘Een keer heeft ze tegen me gezegd: “Weet je, je bent nu eenmaal mijn kind en nu blijf je ook mijn kind.”’

Nooit heeft ze hem op het toneel zien spelen. Nooit heeft ze kunnen zien dat het toch goed met hem is gekomen. Ondanks alle momenten van eenzaamheid, raakte hij niet verdwaald in het doolhof van zijn gedachten, onzekerheid en angst. Een ongeduldig verlangen is daar het onomstotelijke bewijs van. Onweerstaanbaar ontroerend.

 

W 

 Dit interview was eerder te lezen in Moesson (november 2016).